خطر در کمین دریای خزر پیش بینی عقب نشینی ها چقدر است؟
به گزارش حیوان خانگی، مدیر انجمن دیده بان کوهستان به خبرآنلاین می گوید: «دستکاری های انسانی در نوار ساحلی شمال کشور، عامل اصلی پسرفت یا عقب نشینی دریای خزر است؛ از سدسازی گسترده گرفته تا انتقال آب، منحرف کردن مسیر رودخانه ها و افزایش بی رویه برداشت آب برای کشاورزی و امور صنعتی.»
الهه جعفرزاده: کاهش تراز آب دریای کاسپین در سالهای اخیر، نگرانی ها در رابطه با آینده بزرگ ترین پهنه آبی بسته جهان را افزایش داده است. عقب نشینی خط ساحلی، بخصوص در قسمت های کم عمق، تنها یک تغییر جغرافیایی نیست؛ این روند می تواند تالاب های ساحلی، زیستگاه ماهیان و پرندگان، فعالیتهای اقتصادی و زندگی جوامع محلی را تحت تأثیر قرار دهد. در ایران هم وضعیت مناطقی مانند میانکاله، خلیج گرگان و دیگر زیست بوم های وابسته به خزر، اهمیت این پسروی را دوچندان کرده است.
اگرچه تغییرات اقلیمی و گرمایش زمین از عوامل اصلی عنوان شده برای کاهش سطح آب خزر هستند، اما عباس محمدی، کنشگر محیط زیست و مدیر انجمن دیده بان کوهستان، در گفتگو با خبرآنلاین باور دارد تمام ماجرا را نمی توان به تغییر اقلیم نسبت داد. او بر نقش سدسازی، انتقال و انحراف آب، برداشت های کشاورزی و صنعتی و همین طور ضعف همکاری میان کشورهای منطقه تاکید دارد و هشدار می دهد که کاهش حجم آب، اثر آلودگی موجود در این پهنه آبی را هم تشدید می کند.
کاهش ۲۴ هزار کیلومتر مربع از سطح خزر طی ۱۵ سال
محمدی در رابطه با جدی بودن پسروی خزر می گوید: «دریای کاسپین یا خزر بالا و پایین زیادی داشته است. در همین ۳۰، ۴۰ سال قبل یک دفعه پیشروی خیلی زیادی را در دریا دیدیم و هم اکنون حدود ۱۵ سال است که پسروی بطور جدی مشاهده می شود؛ در طول این مدت، چیزی حدود ۲۴ هزار کیلومتر مربع از سطح این دریا کاهش پیدا کرده است.»
به گفته محمدی، شرایط در قسمت شمالی خزر حساس تر است؛ جایی که «۳۰ درصد مساحت دریای خزر در نیمه شمالی قرار دارد، اما فقط یک درصد آب در آنجاست.» همین عمق کم، در کنار ورود آب رودخانه ولگا، این منطقه را به محل زادآوری خیلی از ماهیان و زیستگاه فوک خزری مبدل کرده و به آن ارزش زیستی بالایی بخشیده است.
تغییر اقلیم، متهم اصلی پرونده؟
این کنشگر محیط زیست ضمن اشاره به این که پسروی دریای خزر اغلب به تغییرات اقلیمی و گرمایش زمین نسبت داده می شود، باور دارد ماجرا پیچیده تر از آن است که کاهش سطح آب تنها با این عامل توضیح داده شود: «واقعیت این است که تغییرات اقلیمی ماهیت «انسان ساخت» دارند؛ همانطور که بخش مهمی از گرمایش زمین به استخراج و مصرف سوخت های فسیلی بازمی گردد. ایران، روسیه، ترکمنستان و آذربایجان هم از تولیدکنندگان بزرگ نفت و گاز هستند. ازاین رو اگر مقرر است در رابطه با گرم شدن زمین صحبت نماییم یا پسروی خزر را به آن نسبت دهیم، باید مشخص نماییم این کشورها چقدر مصمم هستند که استخراج و مصرف نفت و گاز را کاهش دهند.»
محمدی ضمن اشاره به پژوهش های مشترک گروهی از محققان روس و ایرانی -از جمله نیما شکری، امیر آقاکوچک و کاوه مدنی- توضیح می دهد: «بر اساس این تحقیقات، مقدار تبخیر از سطح دریای خزر آن چنان افزایش پیدا نکرده که بتواند این حجم از کاهش آب را توضیح دهد. از طرف دیگر، میزان بارش در حوضه رودخانه ولگا که حدود ۹۰ درصد آب دریای خزر را تامین می کند، اساساً کاهش پیدا نکرده و در دو دهه ای که دریا بتدریج آغاز به عقب نشینی کرده، میزان بارش در حوضه ولگا حتی بیشتر شده است. بارش در سطح دریای خزر هم کاهش معناداری نداشته است.»
باز هم ردپای انسانی
محمدی در ادامه عامل مهم تر را «مداخلات مستقیم انسانی» در سامانه رودخانه های منتهی به خزر می داند و می گوید: «این دانشمندان در چند مطالعه جداگانه نوشته اند که دستکاری های انسانی در این حوضه بزرگ، عامل اصلی پسرفت یا عقب نشینی دریای خزر است؛ از سدسازی گسترده گرفته تا انتقال آب، منحرف کردن مسیر رودخانه ها و افزایش بی رویه برداشت آب برای کشاورزی و امور صنعتی.»
به اعتقاد او، ازاین رو تغییر اقلیم را نمی توان نادیده گرفت، اما برای توضیح شرایط فعلی خزر باید نقش مستقیم سیاستها و مداخلات انسانی کشورهای منطقه را هم بطور جدی درنظر گرفت.
«سدسازی» چه بر سر رودخانه های منتهی به خزر آورده است؟
محمدی برای توضیح اثر این دستکاری ها به «سفیدرود» اشاره می کند: «روی سفیدرود که سهمی در رساندن آب به دریای خزر دارد، ده ها سد ساخته شده، نه یکی دو سد. ممکنست بگوییم سفیدرود شاید چهار یا پنج درصد در میزان آبی که وارد دریا می شود تأثیر دارد، اما تأثیر آن در نوار ساحلی خودمان خیلی بزرگ است.
کاهش ورودی رودخانه ها علاوه بر میزان آب، شوری مناطق ساحلی و زیست ماهیان را هم تحت تأثیر قرار می دهد. آزادماهیان دریای خزر بیشتر در همین سمت جنوب و ایران هستند و برای تخم ریزی و مهاجرت به رودخانه هایی مثل سفیدرود وابسته اند.»
پای دیپلماسی منطقه ای هم در بین است
محمدی ضمن اشاره به اظهارات شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، در رابطه با ضرورت مذاکره با کشورهای همسایه برای تامین حقابه دریای خزر، باور دارد تحقق چنین مطالبه ای بیشتر از هر چیز به توان دیپلماسی و قدرت اثرگذاری ایران در منطقه وابسته است.
او می گوید: «خانم انصاری گفته اند که باید با کشورهای همسایه صحبت نماییم تا حقابه دریای خزر تامین شود؛ حرف خیلی خوبی است، اما سؤال این است که آیا ما اساساً قدرت این کار را داریم؟ وقتی در دیپلماسی در مجموع ضعیف هستیم، چه طور می توانیم در قسمت محیط زیست دیپلماسی را پیش ببریم؟ اِعمال هرگونه نظر کشور ما منوط به این است که اساساً جایگاه قدرتمندی در منطقه داشته باشیم.»
محمدی باور دارد وضعیت خزر را نمی توان جدا از روابط کشورهای منطقه بررسی کرد: «ما در منطقه دریای خزر با دولت هایی مواجه هستیم که بشدت بر سر برداشت منابع با یکدیگر رقابت دارند، درگیر جنگ یا درگیری های دیگر هستند و توجهی را که باید به محیط زیست، رودخانه های ورودی و مسئله عقب نشینی دریا داشته باشند، ندارند.»
«میانکاله» در خط مقدم پسروی خزر
عمیق تر بودن سواحل جنوبی خزر سبب شده آثار عقب نشینی در ایران نسبت به مناطق شمالی کمتر دیده شود، اما محمدی می گوید میانکاله یکی از نقاط استثناست: «در ایران جایی که شیب دریا کم است، همان سمت میانکاله است و می بینیم طی ۱۰ تا ۱۵ سال اخیر آب چند صد متر عقب نشینی کرده است.»
او ادامه می دهد: «میانکاله تالابی است که تلفیقی از آب شور دریا و آب شیرین دارد. وقتی دریا عقب نشینی کرده، این تعادل به هم خورده و بخش زیادی از تالاب خشک یا باتلاقی شده است. از سوی دیگر، روی رودخانه هایی که بسمت تالاب می آمدند سدسازی شده یا برداشت آب برای کشاورزی بالا رفته و ورودی آب شیرین هم کاهش پیدا کرده است.»
به گفته او، این تغییرات بر زیستگاه ماهیان خاویاری جنوب شرقی خزر هم اثر جدی می گذارد.
آیا خزر به سرنوشت آرال گرفتار می شود؟
در حالی که شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، نسبت به احتمال تکرار سرنوشت دریاچه آرال برای خزر در صورت ادامه روند فعلی هشدار داده است، محمدی باور دارد مقایسه این دو پهنه آبی باید با احتیاط انجام شود: «دریای آرال از نظر مساحت و عمق خیلی کمتر از دریای خزر بوده است. خزر خیلی بزرگ تر است و احتمال این که به آن شدت و به آن شکل خشک شود، تقریبا نیست.»
اما این به معنای نبود خطر نیست: «بعضی برآوردها می گویند تا پایان قرن بیست ویکم ممکنست در سناریوهای خوش بینانه سطح دریا ۱۰ متر و در سناریوهای بدبینانه تا ۳۰ متر پایین بیاید. این یعنی ممکنست حدود ۱۰۰ هزار کیلومتر مربع دیگر از سطح دریا کاسته شود.»
او تاکید می کند: «اینکه خزر ظرف یکی دو دهه آینده مانند آرال خشک شود محتمل نیست، اما می تواند عقب نشینی خیلی زیادی داشته باشد؛ کمااینکه در همین ۱۵ سال حدود دو متر پایین رفته و این عدد کمی نیست.»
هم چنین بخوانید: راستی آزمایی دریای «آرال» باردیگر جان گرفت؛ ماجرا از چه قرار است؟/ آیا فجایع محیط زیستی قابل جبران اند؟
هنوز جای امید هست؟/ پسرفت آب، مساوی پیشرفت خطر آلودگی
محمدی باور دارد پررنگ بودن نقش عوامل انسانی، در عین نگران کننده بودن، یک فرصت هم ایجاد می کند: «اگر تأثیر عوامل انسانی کاهش پیدا کند، سهم آبی که باید وارد شود رعایت شود و حقابه در یک پروتکل و قرارداد اثرگذار دیده شود، مطمئناً میتوان این عقب نشینی را به تعویق انداخت یا خیلی کاست. این که تأثیر دستکاری های انسانی کشورهای منطقه بیشتر از تغییر اقلیم باشد، خودش یک فرصت است؛ یعنی اگر این دستکاری ها را کم نماییم، می تواند دریا نجات پیدا کند.»
محمدی در انتها به وجه دیگری از بحران خزر اشاره می کند و باور دارد پسروی دریا، تنها به معنای کاهش سطح و حجم آب نیست؛ بلکه می تواند اثر آلودگی های موجود را هم تشدید کند: «وقتی آب دریا کاسته می شود، اثر آلاینده ها بیشتر می شود. ما با زیست بومی روبروئیم که حدود ۶۰۰ گونه جانوری و گیاهی اندمیک دارد و از نظر زیستی خیلی باارزش است.
خزر هم اینک هم تحت فشار ورود انواع آلاینده ها، از ترکیبات نفتی تا فاضلاب هایی است که بوسیله رودخانه های منتهی به دریا وارد آن می شوند. سالانه فقط حدود یک میلیون تن نفت وارد این دریا می شود. با عنایت به این که آب هم دارد عقب نشینی می کند، این مسئله تأثیر خیلی مخربی روی محیط زیست و جمعیت ماهیان دارد.»
او کاهش جمعیت برخی گونه ها، همچون فوک خزری و ماهی آزاد خزر و همچنین افت صید ماهیان را از علامتهای فشار بر این اکوسیستم می داند و تاکید می کند که با کاهش حجم آب، غلظت آلاینده ها هم بیشتر می شود.
از همین رو، به اعتقاد محمدی، کشورهای حاشیه خزر باید همزمان با رویارویی با پسروی دریا، کاهش ورود آلاینده ها و فاضلاب به این پهنه آبی را هم جدی بگیرند؛ چونکه ادامه همزمان این دو روند می تواند صدمه به آبزیان و میلیونها انسانی را که در اطراف خزر زندگی می کنند، تشدید کند.
حرف آخر اینکه این کنشگر محیط زیست ضمن اشاره به اینکه پسروی دریای خزر اغلب به تغییرات اقلیمی و گرمایش زمین نسبت داده می شود، باور دارد ماجرا پیچیده تر از آنست که کاهش سطح آب تنها با این عامل توضیح داده شود: واقعیت این است که تغییرات اقلیمی ماهیت انسان ساخت دارند؛ همانطور که بخش مهمی از گرمایش زمین به استخراج و مصرف سوخت های فسیلی بازمی گردد. محمدی برای توضیح اثر این دستکاری ها به سفیدرود اشاره می کند: روی سفیدرود که سهمی در رساندن آب به دریای خزر دارد، ده ها سد تولید شده، نه یکی دو سد. اما این به مفهوم نبود خطر نیست: بعضی برآوردها می گویند تا پایان قرن بیست ویکم ممکنست در سناریوهای خوش بینانه سطح دریا ۱۰ متر و در سناریوهای بدبینانه تا ۳۰ متر پایین بیاید.
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب
نظر شما در مورد این مطلب
نام:
ایمیل:
نظر:
سوال:
= ۶ بعلاوه ۲